„Ekskomunikowani!" Gdy rzymskość bierze górę nad katolickością - Leonardo de Chirico

Jak to w ogóle możliwe? Rzymski katolicyzm naucza, że jesteśmy „wszyscy braćmi" (encyklika papieża Franciszka z 2020 roku), że wszystkich należy błogosławić (deklaracja Fiducia supplicans z 2023 roku, dopuszczająca błogosławienie osób o skłonnościach homoseksualnych), że todos, todos, todos (wszyscy, wszyscy, wszyscy), że wszyscy są dziećmi Bożymi — a potem… ekskomunikuje nowo konsekrowanych biskupów i całe duchowieństwo Bractwa Kapłańskiego Świętego Piusa X, którzy są bardziej rzymskokatoliccy niż ktokolwiek inny!?!

Przywykliśmy do katolicyzmu łagodnego, wyrozumiałego, inkluzywnego, pluralistycznego i ustępliwego. Dziś słowa „schizma" i „ekskomunika", padające pod adresem Bractwa Świętego Piusa X, wydają się niezrozumiałe i przywołują stulecia historii, które zdawały się już zamknięte.

W istocie dla postronnego obserwatora to, co wydarzyło się na początku lipca, jest obliczem rzymskiego katolicyzmu, do którego po Soborze Watykańskim II zdążyliśmy się odzwyczaić. A jednak jest to oblicze stanowiące integralną i organiczną część rzymskiego katolicyzmu.

Jak to wszystko wyjaśnić? Trzeba zrozumieć wyznaczniki tożsamości Rzymu. Katolicyzm jest bowiem nie tylko „katolicki", ale również „rzymski". Jest jednym i drugim zarazem. Z jednej strony jego katolickość to ideał powszechności, który idzie w parze z postawą otwartą na różnorodność. Z drugiej strony jego rzymskość ucieleśnia wymiar instytucjonalny, wyrażony w strukturze hierarchiczno-sakramentalnej skupionej wokół papiestwa.

Z jednej strony wchłania, z drugiej — kontroluje. Dlatego Rzym może włączyć w swoje ramy ruch charyzmatyczny, tolerować katolickich dysydentów, po bratersku obejmować wyznawców innych religii, okazywać wyrozumiałość osobom LGBTQ+, robić miejsce niemieckiej drodze synodalnej (z jej postępowymi impulsami), przyswoić sobie andyjską boginię płodności, taką jak Pachamama, i zatwierdzać nowe objawienia maryjne… pod warunkiem że struktura hierarchiczno-sakramentalna pozostaje nietknięta, a prerogatywy systemu „rzymskiego" nie są zagrożone.

Dokładnie to stało się w przypadku Bractwa Świętego Piusa X. Problemem nie jest ani jego tradycjonalizm, ani krytyka Soboru Watykańskiego II, ani nostalgiczna interpretacja rzymskiego katolicyzmu. W rzymskim katolicyzmie jest miejsce na to i na znacznie więcej — zarówno po prawej, jak i po lewej stronie spektrum, po stronie tradycjonalistów i po stronie postępowców.

Do schizmy doprowadziło podważenie systemu „rzymskiego". Wyświęcając czterech biskupów bez zgody Watykanu, Bractwo Świętego Piusa X przypisało sobie prawo, które Rzym uważa za swoją wyłączną i niepodlegającą negocjacjom prerogatywę. Dopóki rzecz idzie o otwieranie przestrzeni dla nowych interpretacji, odmiennych doświadczeń, wielu perspektyw oraz różnorodnych dróg teologicznych i etycznych, rzymski katolicyzm pozostaje gościnny, a jego szerokie objęcia rozwierają się jeszcze bardziej.

Gdy jednak system czuje, że jego „rzymskie" prerogatywy są zagrożone, następuje ostra reakcja, której właśnie byliśmy świadkami: ekskomunika z powodu „schizmy", ze wszystkimi konsekwencjami kanonicznymi.

Relacje między Kościołem rzymskokatolickim a Bractwem Świętego Piusa X mają burzliwą historię, naznaczoną dziesięcioleciami zaciekłych sporów. Dopóki kwestie sporne pozostawały w obszarze interpretacji Soboru Watykańskiego II, pole manewru pozwalało te relacje utrzymywać. Teraz jednak spór przeniósł się na obszar struktury „rzymskiej" i Rzym pokazał swoje bezkompromisowe oblicze.

O czym to wszystko nam przypomina? O tym, że rzymski katolicyzm jest zarazem rzymski i katolicki. Zawsze. Kto patrzy wyłącznie na aspekt „katolicki", a nie na „rzymski" (i odwrotnie), zrozumiał niewiele albo nic.

Skoro mowa o schizmie i ekskomunice, myśl nieuchronnie biegnie ku reformacji protestanckiej. Luter został ekskomunikowany i oskarżony o grzech schizmy. Gdyby Marcin Luter ograniczył się do wezwania do moralnej reformy duchowieństwa, do odnowy nauczania Kościoła czy do powołania nowego zakonu, katolickość Rzymu i wtedy potrafiłaby te postulaty przyswoić. Sedno reformacji polegało na tym, że „rzymskie" serce — imperialno-hierarchiczno-sakramentalna konstrukcja stojąca w centrum systemu — wymagało reformy według Pisma Świętego. To właśnie sprowokowało wykluczenie Lutra przez ówczesnego papieża.

Rzymski katolicyzm oscyluje między tym, co rzymskie, a tym, co katolickie. Jego katolickość nie jest wyznaczana przez kryteria biblijne, lecz przez zachowanie i realizację jego rzymskich interesów.

Leonardo de Chirico