Święte nawyki. Jak pielęgnować miłość do Chrystusa — Joel Beeke i Kevin DeYoung

Rozmowa o życiu chrześcijańskim: uczucia dla Chrystusa, święte nawyki i duchowy chłód

Kevin DeYoung: Trzeba oceniać życie chrześcijańskie sprawiedliwie – nikt z nas raczej nie powie, że radzimy sobie lepiej niż nasi ojcowie i matki w wierze. Z drugiej strony nie chcemy być dla siebie zbyt surowi i sądzić, że wieki temu wszystko przychodziło łatwiej, a ludzie byli wtedy zawsze pobożniejsi. Myślę, że jest tu kilka rzeczy do rozważenia – ciekawe, co ty o tym sądzisz, Joel.

Joel Beeke: Żyjemy w czasach niebywałego bogactwa zasobów: książek, opracowań, nagrań wideo, wydań Biblii. To wręcz niewyobrażalne, jak wiele mamy dziś ułatwień – nie mówiąc już o internecie, który wprawdzie produkuje mnóstwo złych rzeczy (do tego zaraz wrócę), ale też mnóstwo wspaniałych. Mamy dziś więcej znakomitych opracowań z teologii systematycznej, mamy większy dostęp – między innymi dzięki tobie i innym – do purytanów, do wielkich umysłów, które żyły przed nami. Sądzę, że wielu ludzi rzeczywiście czyta te książki, a kościół na tym korzysta. Kościół w Ameryce, w porównaniu z wieloma innymi miejscami na świecie, jest całkiem dobrze nauczany – a przynajmniej ma ku temu sposobność. Myślę też, że w naszym pokoleniu jest głód głębi. Widać, jak pewna „środkowa” postawa zanika: jeśli mam być chrześcijaninem w czasach, gdy to już niemodne, to chcę mieć to, co prawdziwe. Powiedzcie mi, w co mam wierzyć, dajcie mi to, co naprawdę wartościowe.

Kevin DeYoung: Jednym z wyzwań, o którym akurat teraz myślę jako ojciec – nie jestem nawet w stanie policzyć, ilu nastolatków mam obecnie w domu – jest to, że to nie tylko ich problem, to problem nas wszystkich: jesteśmy bardzo rozproszeni. Nie mówię nikomu niczego nowego, ale odłożenie telefonu, odłożenie ekranu – te urządzenia dały nam do ręki więcej informacji niż kiedykolwiek. I nie chodzi nawet o to, że wszyscy wiemy, iż w sieci jest coś złego, więc po prostu tam nie zaglądamy. Chodzi raczej o nawyki, które się w nas kształtują, o rytmy życia, o to, jak formuje się nasz umysł i duchowość. Samuel James w swojej książce nazywa to „cyfrowymi liturgiami” – to jest coś w rodzaju stylu życia. I sądzę, że właśnie to, zwłaszcza w młodszych pokoleniach, kształtuje ludzi w sposób, którego oni sami nawet nie dostrzegają. Mogą myśleć: „Dopóki nie wchodzę na złe strony, wszystko jest w porządku” – a tymczasem ich serce jest formowane na wszelkie możliwe sposoby, które mogą działać wbrew ewangelii.

Joel Beeke: Zgadzam się z tym w stu procentach. Sam często ujmuję to tak: żyjemy jednocześnie w najlepszych i w najgorszych czasach. W najlepszych – bo mamy nie tylko więcej materiałów, ale też możliwość dotarcia z nimi na cały świat. Można polecieć do Nowej Zelandii i głosić po drugiej stronie globu w ciągu dwudziestu czterech godzin, podczas gdy nasi ojcowie ryzykowali życie, żeby w ogóle przepłynąć ocean. To ogromna zmiana. Żyjemy więc w czasie wielkiej sposobności i sądzę, że ten głód, o którym mówiliśmy, jest dziś ogromny – nie tylko w Ameryce, ale na całym świecie. Wystarczy spojrzeć na to, co się dzieje obecnie w Ameryce Łacińskiej, gdzie tysiące ludzi odchodzą z zielonoświątkowstwa i z Kościoła rzymskokatolickiego do wiary reformowanej, znajdując tam po raz pierwszy pokój sumienia i pewność zbawienia w Chrystusie. To po prostu piękne.

Kevin DeYoung: Tak, tak, to naprawdę wspaniałe. Zarazem jednak sądzę, że dziś, nawet w kościele chrześcijańskim, istnieje skłonność do wchłaniania zbyt wiele światowości – i to w sytuacji, gdy powinniśmy wiedzieć lepiej. Nie sądzę też, byśmy dotarli do głębi tego, co mieli purytanie w swojej koncepcji wyrabiania świętych nawyków: prawdziwej, żarliwej nienawiści do grzechu i trzymania się od niego z daleka, jak tylko to możliwe. Myślę, że potrzebą naszych czasów jest większa nienawiść do grzechu – ale też większa miłość do Chrystusa. Zachwyt Nim. Bo jedno to powiedzieć: „moje życie jest w Chrystusie, On jest moją jedyną nadzieją”, a zupełnie co innego – mieć to głębokie, wewnętrzne przekonanie, że jest cały godny miłości, i żyć tym na co dzień.

Dwa dni temu byłem na YMCA – nie chodzę tam tak często, jak powinienem – i mężczyzna obok mnie upuścił okulary. Pomyślałem, że się rozbiły, i powiedziałem: „Ojej, bardzo mi przykro”. A on na to: „Ależ nie, proszę się o mnie nie martwić, nie mam powodu do narzekania”. Zapytałem: „To musi pan być chrześcijaninem?”. A on: „No pewnie, że jestem chrześcijaninem, nie ma innego sposobu życia”. Rozgadaliśmy się, a ten człowiek po prostu płonął dla Pana, wszystko krążyło wokół Chrystusa – i była to tak radosna rozmowa, że po pięciu minutach czułem się z nim związany. Sądzę, że taka więź, taka wspólnota, była w czasach purytanów jeszcze powszechniejsza, bo naprawdę rozwijali oni braterstwo duchowe. Powinniśmy robić więcej w tym kierunku.

Joel Beeke: Ale to nadchodzi. Sądzę, że idziemy w stronę, w której chrześcijanie naprawdę będą się na sobie wspierać i sobie zwierzać. To są obszary, nad którymi możemy jeszcze popracować. Tak.

Pielęgnowanie miłości do Chrystusa

Kevin DeYoung: Kiedy Duch Święty naprawdę działa w naszych sercach, zwykle zaczyna od tego, że wyzuwa nas z wszelkiej własnej sprawiedliwości. A gdy ten proces wyzuwania trwa, jeśli jesteśmy w kościele albo mamy pobożnych przyjaciół, zaczynamy słyszeć o Chrystusie i coraz bardziej nas On pociąga – aż w końcu prowadzi nas do miejsca, w którym nie sposób nam być zbawionymi bez Niego. On staje się absolutnie niezbędnym Zbawicielem – i, jeśli mogę użyć tego słowa, zaczynamy się w Nim, w prawdziwym sensie tego słowa, zakochiwać i odkrywać, że jest zachwycający pod każdym względem. Rozwijanie tego pragnienia – a jest ono pragnieniem każdego prawdziwie żywego dziecka Bożego – dokonuje się zwykle przez praktyki duchowe.

Zatraciliśmy dziś niektóre z nich – choćby sztukę medytacji. Kaznodzieje oczywiście byli zmuszeni medytować co tydzień. Zatraciliśmy też, w naszej chrześcijańskiej kulturze, w większości przypadków, sztukę kultu rodzinnego. Z drugiej strony w tych praktykach duchowych, które nadal pielęgnujemy, radzimy sobie lepiej – jeśli ktoś naprawdę pragnie pobożności, to czerpie z wysłuchanych kazań, z przeczytanych książek i z grup wspólnotowych. Sądzę, że purytańskie podejście mówi: jeśli naprawdę chcesz wzrastać w miłości do Chrystusa, trwaj w Jego Słowie, ale przynieś do tego Słowa też wszystkie inne praktyki duchowe. Kiedy więc czytam – a czytam książki purytanów bez przerwy, no, nie dosłownie bez przerwy, ale zawsze mam jakąś w toku, bo tak karmią moją duszę – to podczas lektury sprawdzam cytowane fragmenty w Biblii, bo chcę, żeby wszystko odnosiło się do Pisma. Sądzę, że to jest droga do prawdziwej miłości do Chrystusa, bo On jest żywym Słowem pisanego Słowa. A im bardziej karmimy się Słowem pisanym, tym bardziej pokochamy Słowo żywe. Dlatego chcę, żeby moje życie było pochłonięte Chrystusem – chcę być jak Samuel Rutherford, który mówił: „Dwie rzeczy kocham najbardziej w życiu: miłować Chrystusa i głosić Chrystusa”.

Joel Beeke: To piękne. Był pewien starszy człowiek – nie wiem, czy go znałeś – William Young, który współpracował z Johnem Murrayem przy Kościołach Prezbiteriańsko-Reformowanych. Zmarł kilka lat temu, miał wtedy około dziewięćdziesięciu sześciu lat. W końcu kupiłem jego bibliotekę – wspaniałą bibliotekę. Zadałem mu kiedyś pytanie – miałem może sześćdziesiąt lat – powiedziałem: „Co z sześćdziesięciu, siedemdziesięciu lat służby mógłby pan przekazać młodemu duchownemu, takiemu jak ja?”. A on uśmiechnął się, spojrzał na mnie i powiedział: tylko dwie rady. Kochaj Jezusa i głoś Go.

Kevin DeYoung: To piękne. Właśnie to. Mówimy czasem o „uczuciach” – to dobre słowo i warto je nieco zdefiniować, tak jak robi to Jonathan Edwards w swojej słynnej książce Religious Affections (pol. Uczucia religijne). To coś innego niż to, co dziś nazywamy „emocjami religijnymi”. Niektórzy etymolodzy twierdzą, że samo słowo „emocja” pojawiło się dopiero pod koniec XVIII albo w XIX wieku. Dziś słyszymy słowo „uczucie” i myślimy, że to to samo co „emocja”, ale przez długi czas, zarówno filozoficznie, jak i teologicznie, sympatia, sentymenty, uczucia i namiętności były pojęciami różnymi, nietożsamymi. Dlatego Konfesja Westminsterska mówi znamiennie, że Bóg jest „bez ciała, części czy namiętności” (rozdz. II.1). A my myślimy o namiętności jako o czymś dobrym – jestem gorliwy, jestem namiętny. Ale oni rozumieli namiętność jako coś, co czyni cię biernym, co na ciebie „spada”. Cierpienie czyni cię biernym. Dlatego Bóg nie ma namiętności – nie dlatego, że jest bezwładny czy nieruchomy, bynajmniej, ale dlatego, że nigdy nie jest bierny. Nigdy nic mu się po prostu nie przydarza. Nie można uderzyć Go w splot słoneczny i sprawić, że to poczuje. Dlatego ważne jest, byśmy mówili o „uczuciach”, bo niektórzy ludzie mówią: „Chcę mieć uczucia dla Chrystusa”, a tak naprawdę myślą o namiętnościach – o czymś, co po prostu na nich spływa, przychodzi samo. Dlaczego więc ja tego nie mam? Otóż uczucie, choć trudno je zdefiniować, jest poruszeniem woli. To skłonność. Nie jest oderwane od woli. A my myślimy o uczuciu jako o czymś, wobec czego jesteśmy niejako bezsilni i czego czasem po prostu nam brak.

Uczucia są czymś, co pielęgnujemy. Wybacz sportową analogię: gdyby wszyscy twoi przyjaciele kibicowali w baseballu i powiedziałbyś: „Chcę być kibicem baseballu, chcę go pokochać”, więc wybrałeś drużynę – powiedzmy White Sox, choć nie grają dobrze od dawna – ale gdybyś tylko raz dziennie sprawdzał wynik na telefonie czy w gazecie, nie znając reguł, nie znając zawodników, nie znając historii, nie odróżniając rodzajów podań i strategii – wtedy ktoś mógłby ci opowiadać o baseballu, a ty powiedziałbyś „ciekawe”, ale nie byłoby w tym żadnych uczuć. Jedyny sposób, by mieć uczucia, to poświęcić czas, by je wyrobić. Trzeba czasu, by się czegoś nauczyć, by to poznać. Podobnie jest z tymi, którzy mówią: „Nie lubię muzyki klasycznej” – zapewne po prostu nie rozumiesz, jak ona działa, co robi dana część utworu, jaki geniusz stoi za jej konstrukcją. Podobnie jest z Chrystusem. Owszem, będą takie chwile, gdy coś nas po prostu poruszy i poczujemy nagły przypływ emocji, ale uczucie jest czymś głębszym, bogatszym i bardziej trwałym niż to.

Podam ci przykład – bo mamy ten przywilej bycia pastorami, a ty tyle mówisz o purytanach. Głoszę teraz przez List do Rzymian – czekałem z tym co najmniej dwadzieścia lat służby, zanim się odważyłem, i posuwam się bardzo powoli. Kilka tygodni temu doszedłem do rozdziału drugiego, wersetu czwartego: „Czy gardzisz bogactwem jego dobroci, cierpliwości i nieskwapliwości, nie wiedząc, że dobroć Boga prowadzi cię do pokuty?” (Rz 2:4). I przeczytałem siedemdziesiąt pięć stron z dzieła Stephena Charnocka O istnieniu i przymiotach Boga – ostatni rozdział poświęcony jest cierpliwości Boga. Muszę przyznać, że nigdy wcześniej nie poświęciłem siedemdziesięciu pięciu stronom tak wolnej, wnikliwej lektury: czytałem powoli, robiłem sobie notatki, rozmyślałem – bo miałem przed sobą kogoś, kto sam medytował nad cierpliwością Boga, i byłem tym głęboko poruszony, bo nie sądzę, bym kiedykolwiek wcześniej spędził cały tydzień życia na rozmyślaniu o cierpliwości Boga. Otóż te uczucia nie wzięły się z pobieżnego rzutu okiem. Miejmy nadzieję, że jako kaznodzieje potrafimy potem to wylać i rozbudzić uczucia innych ludzi. To wymagało kogoś mądrzejszego i pobożniejszego ode mnie, Stephena Charnocka. Czy to czytając jego, czy prowadząc własne studium Pisma, to właśnie ten wysiłek, by zwolnić, przeżuć i naprawdę medytować, nakarmił moją duszę. I teraz codziennie coś mi się przypomina: czy to nie jest przykład Bożej cierpliwości?

Joel Beeke: To piękne. Naprawdę piękne, cała twoja odpowiedź, Kevinie. I jest tyle podobnych przykładów, których można by użyć. Pomyślałem właśnie, gdy mówiłeś o sporcie, o czymś w rodzaju relacji z żoną – może na początku małżeństwa było dużo emocji, ale z czasem to się pogłębia, staje się głębszym uczuciem. Sądzę, że nasi ojcowie w wierze byli w tym naprawdę dobrzy – jak Charnock – w podkreślaniu, że trzeba wciąż korzystać z praktyk duchowych, wciąż pielęgnować te święte uczucia, a one z czasem stają się coraz głębsze, w miarę jak widzimy wielką wierność Boga. Może to Jego cierpliwość, może miłość, ale to wszystkie Jego przymioty, ta Jego wspaniała wierność w prowadzeniu twojego życia w sposób doskonały. I tak Bóg zajmuje coraz wyższe miejsce w naszych uczuciach.

Dlatego gdy prowadzę poradnictwo przedmałżeńskie, zawsze mówię parom: mogę wam podać w jednym zdaniu sześć sposobów na wspaniałe małżeństwo. Jeśli będziecie przestrzegać wszystkich sześciu, macie niemal gwarancję udanego małżeństwa. Oto ono: ty, młody człowieku, miej najwyższe uczucie dla Boga, drugie najwyższe dla żony, a siebie postaw na trzecim miejscu. I podobnie na odwrót, ty wobec Boga, męża i siebie. Jeśli więc Bóg jest numerem jeden w waszych uczuciach, wy nawzajem numerem dwa, a wy sami numerem trzy – macie niemal gwarancję dobrego małżeństwa.

Kevin DeYoung: Tak, tak. To samo dotyczy sfery duchowej. Jeśli nasze doświadczenia, emocje i uczucia kończą się na eksperiencjalizmie – ja sam jestem wielkim zwolennikiem teologii eksperiencjalnej, bo musimy doświadczać Boga – ale nie po to, by kończyć na własnych doświadczeniach. J.I. Packer powiedział to bardzo trafnie, gdy purytanie byli oskarżani o introspekcję. Powiedział – i nie żeby żaden purytanin nie był tego winny, myślę, że kilku było w tym trochę zbyt gorliwych – ale w większości, jak świetnie to ujął Packer, próbowali oni śledzić działanie Ducha Świętego w sobie nie po to, by skończyć na własnym doświadczeniu, lecz by oddać całą chwałę Bogu, dzięki czemu ich uczucie dla tego, co On uczynił w ich życiu, stawało się coraz głębsze.

A im więcej – i to jest chyba, w skrócie, ten najważniejszy owoc – im więcej mamy uczucia dla Boga, dla Ojca, Syna i Ducha Świętego, tym bardziej możemy powiedzieć razem z Samuelem Rutherfordem: „Nie wiem, którą z Boskich Osób kocham najbardziej, ale to wiem: kocham każdą z nich i wszystkich trzech potrzebuję”. Tak więc moje uczucie do trójjedynego Boga – bo potrzebuję wszystkich trzech Osób w moim zbawieniu – po prostu rośnie, rośnie i rośnie z czasem. Są wzloty i upadki, ale kierunek, gdy nie cofam się duchowo, jest wznoszący. A jednocześnie coraz bardziej „wypadam z miłości” do samego siebie, bo dobra, którą chciałbym czynić, nie czynię, a odnajduję siebie czyniącym to, czego bym nie chciał. Nędzny ja człowiek! Któż mnie wybawi z tego ciała śmierci? (Rz 7:24). Ach, to Chrystus, prawda? To wszystko Chrystus.

Joel Beeke: Wszystko to Chrystus – i przez Chrystusa trójjedyny Bóg. I to właśnie porusza uczucia bardziej niż cokolwiek innego. Byłem właśnie, dwa tygodnie temu, przy łożu umierającej świętej z mojego zboru i zapytałem ją: „Peggy, czy jesteś gotowa umrzeć?”. A ona odpowiedziała: „Tak, pastorze”. Zapytałem: „Peggy, na jakiej podstawie?”. A ona: „Pastorze, to na podstawie Jezusa. Tego Jezusa, o którym pan zawsze nam głosi. To On. To wszystko On”. A ja: „Tak, Peggy”. I natychmiast wszystkie dzieci i ich małżonkowie – popłynęły łzy. To było takie piękne.

Co poruszyło wszystkie te uczucia? Otóż stało za tym uczucie dla Boga. I poczuliśmy realność Bożego działania w niej, gdy wyrażała swoje uczucie dla Boga. Głoszenie obiektywne pobudza subiektywne uczucie, a subiektywne uczucie oddaje chwałę Bogu. I to zatacza pełne koło.

Kevin DeYoung: Tak. I to ilustruje właśnie tę prawdę, o której mówimy: cenność Chrystusa jest tym, czego potrzebujemy w chwili śmierci.

Przepustowość emocjonalna i duchowe realia

Kevin DeYoung: Jako pastorzy musimy głosić tak, by pomóc naszym ludziom dobrze umierać. Także dobrze żyć, ale potrzebujemy też pieśni, które pomogą im dobrze umrzeć. Potrzebują prawdy, która pomoże im dobrze umrzeć. Znacie tę historię – zapomniałem, kto to powiedział – o kobiecie, która umierała i powiedziała Johnowi Newtonowi, parafrazuję, ale mniej więcej: „Głoś dalej Pismo, bo nigdy nie wiesz, ile Chrystusa potrzeba, by dobrze umrzeć. Ja teraz potrzebowałam Go całego” – miała, jak to wtedy nazywano, przewlekłą gruźlicę. Często myślimy: „Może nie jestem człowiekiem zbyt emocjonalnym, ta cała mowa o uczuciach to nie ja” –

Joel Beeke: – i to prawda, mamy różne osobowości. Ludzie mają różną „przepustowość emocjonalną”. Znamy ludzi o bardzo wysokich wzlotach i bardzo niskich upadkach. A mnie zawsze się przekomarzają, że przecież jestem Holendrem, więc mam sporą przepustowość emocjonalną, ale trzymam się gdzieś pomiędzy siódemką a piątką.

Ale to, co mówię takim ludziom, brzmi: dobrze, masz swoją osobowość, ale na pewno są rzeczy, przy których doświadczasz wielkiej radości – oglądanie meczu futbolowego, trzymanie wnuka na rękach, kibicowanie komuś, albo twoje hobby, mogą to być kwiaty, samochody, urządzanie domu czy program kulinarny. Każdy coś ma. I mówisz do tej osoby: co ci w tym pomogło? Dlaczego akurat to? Dlaczego polowanie? Jesteś człowiekiem, który powiedział: „Cóż, ja nie mam uczuć dla Chrystusa” – a przecież, bracie, widziałem, jak wstajesz o czwartej rano, choć nie musisz, i wywlekasz się gdzieś w las, żeby spróbować coś ustrzelić, i uważasz, że przeżywasz najlepszy czas swojego życia. Dlaczego? Bo się temu poświęciłeś, bo to studiowałeś, bo uznałeś to za coś wartościowego – prawdopodobnie spędzasz czas na kompletowaniu sprzętu, czytaniu o tym, a potem, gdy już po wszystkim, myślisz o tym i rozmawiasz z przyjaciółmi. Dobrze mieć hobby i pasje. Ale to właśnie pokazuje, że masz przepustowość emocjonalną, by odnajdywać uczucia i radość.

Kevin DeYoung: Tak. I czasami próbuje się to powściągać – przynajmniej w tradycji holenderskiej.

Joel Beeke: A to naprawdę nie jest dobre, bo jeśli twoje dzieci widzą, że bardziej ekscytujesz się finałowym meczem niż podczas kultu rodzinnego, gdy mówisz o Jezusie Chrystusie, to przekazuje im podprogową wiadomość, że Chrystus nie jest tak realny jak ten mecz. To jest po prostu religijny nawyk, jaki mam. To właśnie te rzeczy naprawdę kształtują świat.

Sądzę, że tak jak w małżeństwie trzeba codziennie mówić żonie komplement – a ja mam wspaniałą żonę, więc łatwo mi komplementować ją wiele razy dziennie – i to budzi wzajemne uczucie, ale też po prostu buduje relację pełną wdzięczności. I dlatego, im bardziej zwracam się do Boga w moim życiu, tym bardziej moje dziękczynienia, moje pełne uczucia dziękczynienia, rozrastają się w moich modlitwach, bo jestem po prostu przytłoczony tym, jak dobry jest dla mnie Bóg. Sądzę, że rozwijanie tego przez patrzenie na dobroć Boga wobec ciebie, zestawioną z tym, na co zasługujesz, budzi uczucie. Ale trzeba też wyrażać te uczucia, które czujesz wobec Chrystusa, innym ludziom.

I mamy w tym wspaniałe zadanie, bo kiedy idziemy i mówimy o Jezusie Chrystusie naszym ludziom w ich domach, mówimy jednocześnie do samych siebie. A gdy próbujemy rozbudzić ich uczucia, rozbudzamy nasze własne. A kiedy oni odpowiadają nam na poziomie uczucia – mówię tu o duchowym uczuciu – czasem czujemy się bardziej „duszpasterzowani”, niż sami „duszpasterzujemy”. I wychodzimy z takiej wizyty z odnowionym poczuciem realności Chrystusa, a czasem wyniesionym nawet na wyższy poziom, bo widzimy w naszych własnych ludziach po części owoce naszej własnej pracy – że są poruszeni przez głoszenie.

Jak powiedziała mi kiedyś przy drzwiach kościoła pewna kobieta – to było może z rok temu, ale nigdy tego nie zapomnę. Uścisnęła mi dłoń – ty też to zrozumiesz, Kevinie – westchnęła, jest już starsza, coraz bardziej słabnie, życie zbliża się ku końcowi. Powiedziała: „Ojej, pastorze, właśnie zrozumiałam – głosi mi pan już od trzydziestu siedmiu, ośmiu lat czy ile to już jest – ale tak naprawdę mówi mi pan co tydzień to samo. Po prostu pokazuje mi pan różne oblicza Jezusa, ale to wszystko o Jezusie”. Odpowiedziałem: „Cóż, dziękuję za te słowa zachęty, to naprawdę budujący komentarz”. Rzeczywiście, co tydzień „głoszę Jezusa”. A ona westchnęła i powiedziała: „Ale, mając takie serca, jakie mamy, musimy słyszeć o Nim co tydzień, pastorze”. Ona to rozumie. O to właśnie chodzi.

Co tydzień. Może zapomnieć dziewięćdziesiąt dziewięć procent tego, co powiedziałem, może nawet sto procent tydzień później, ale to jest właśnie to nieustanne kapanie środków łaski, praktyk duchowych, Słowa Bożego głoszonego co tydzień, Słowa Bożego czytanego codziennie w rodzinie, kultu rodzinnego każdego dnia, świętych nawyków wyrabianych przez praktyki duchowe – to właśnie Duch Święty wykorzystuje, żeby podtrzymywać w nas te uczucia przy życiu.

I dlatego, gdy ktoś mówi mi: „Jestem taki oziębły, cofam się duchowo”, moje pierwsze pytanie zawsze brzmi: „Ile czasu spędzasz w Słowie?”. I często okazuje się, że taka osoba nie czyta Biblii przez cały tydzień. Bo nie da się przyjść do kościoła w niedzielę, a od poniedziałku do soboty żyć bez Boga, bez Jego Słowa, i oczekiwać, że będzie się prosperować duchowo. Twoje uczucia nie wzrosną, jeśli zostawisz Pana samego.

Małżeństwo oparte na Ewangelii

Kevin DeYoung: Łatwo mówić, że nasze małżeństwa mają być skoncentrowane na ewangelii. To łatwy przymiotnik, który można dodać do wszystkiego w życiu. Mają być skupione na ewangelii. Ale co to właściwie znaczy w małżeństwie? Sądzę, że w praktyce chodzi o kilka kluczowych zwrotów, które wypowiadamy często i naprawdę je mamy na myśli.

Jednym z nich jest: „Przepraszam”. Brzmi to jak coś oczywistego, ale przecież rozmawiałeś z małżeństwami, ja też to robiłem – i czyż nie jest tak, że problemy małżeńskie wydają się wręcz najbardziej nierozwiązywalne? To one najczęściej sprawiają, że myślę: „Boże, Ty jednak nadal możesz coś tu zdziałać” – bo kiedy małżeństwo naprawdę się psuje, czasem trudno dostrzec z tego wyjście. A jedną z oznak, że sprawy idą źle, jest to, kiedy ostatni raz naprawdę powiedzieliście sobie: „Przepraszam”. Nie „przepraszam, jeśli...”, nie „przepraszam, ale ja tylko zareagowałem tak, bo...” – tylko: „Przepraszam, że tak zareagowałem, że zareagowałem gniewem” (niektóre pary reagują fajerwerkami, robią się bardzo namiętne i wściekłe na siebie nawzajem, my z żoną jesteśmy raczej typem, który się „zamraża”) – więc: „Przepraszam, że nie zareagowałem dobrze, więc przepraszam” i „przebaczam ci”.

Pamiętam, jak Alistair Begg powiedział to niemal krzycząc z ambony: „Powiem wam sekret udanego małżeństwa w jednym słowie: przebaczaj. Przebaczaj”. Więc w istocie chodzi o pokutę i o przebaczanie.

I tu właśnie wchodzi ewangelia skoncentrowana na Chrystusie – mamy tę dobrą teologię o usprawiedliwieniu przez instrumentalność samej wiary, samą łaskę, samego Chrystusa, sprawiedliwość nam poczytaną, a nie taką, którą sami wypracowaliśmy przez wypełnienie prawa. Ale trudno to przełożyć na praktykę w małżeństwie – pomyśleć: jeśli Bóg nie usprawiedliwia mnie na podstawie moich uczynków, to czemu miałbym nalegać, żeby moja żona była usprawiedliwiona w moich oczach przez swoje uczynki? Albo mój mąż – bo tak właśnie myślimy. W porządku, łaska jest dobra, dobrze, że Bóg może to zrobić dla naszego zbawienia, ale w małżeństwie stajemy się najbardziej surowymi legalistami: jeśli ja się nie zrewanżuję, to on będzie miał okazję i siłę, by robić to samo. Nie mówimy tu oczywiście o sytuacjach fizycznego zagrożenia czy krzywdy, ani o tym, że nie wolno mówić innym o wykroczeniach czy niesprawiedliwości. Nic z tych rzeczy – korzystamy wtedy z uświęconego zdrowego rozsądku. Mówimy raczej o postawie, która w małżeństwach chrześcijan – ludzi, którzy mogliby zdać egzamin z teologii – tak często się objawia: nalegają, by druga strona była usprawiedliwiona przez uczynki, a sami nie okazują łaski.

I jeszcze ostatnia rzecz, o której często mówisz: jak wspaniała jest Mary. A moja żona Trisha... mam łatwe małżeństwo, bo mam wspaniałą żonę – choć nie powinienem tego tak ujmować, bo można mieć wspaniałą żonę i trudne małżeństwo, bo po prostu są jakieś bolesne punkty, jakieś napięcia – więc nie chcę traktować tego jako miary mojej duchowej dojrzałości. Po prostu zostałem pobłogosławiony wspaniałą żoną, która jest dość łatwa w relacji, ale i tak mamy problemy jak wszyscy inni.

Jedną z rzeczy, które często do mnie wracają – i sądzę, że z Bożej łaski było to prawdą w moim sercu – jest przekonanie, że w tym układzie to ja mam więcej szczęścia niż ona. To nie znaczy, że się nie złoszczę i czasem nie myślę, że to ona zawiniła, że nie potraktowała mnie dobrze, ale zawsze czułem – i żartuję z nią z tego – że gdy się zaręczyliśmy, jej rodzice powiedzieli: „Kevin, to ty naprawdę wygrałeś na tej umowie”, moi rodzice powiedzieli to samo, wszyscy mówili, że to ja wygrałem na tej umowie. Zawsze mówię, że nie wiem, jaka byłaby moja „popularność” w kościele, ale wiem, że Trish ma sto procent. Zawsze sto procent.

Ale zawsze czułem, że bez względu na to, w jak trudnym momencie jesteśmy, to ja jestem tym szczęściarzem. Zostało mi dane więcej, niż zasługuję. Dostałem żonę lepszą, niż zasługuję. Ona jest dla mnie Bożą dobrocią. I sądzę, że trzeba bardzo uważać – czy to mężczyzna, czy kobieta – bo kiedy zaczynasz czuć: „ale mi się dostało w tym układzie”, to koniec, po prostu koniec. Niektórzy będą mieli łatwiejsze małżeństwa, inni trudniejsze, ale gdy tylko zaczniesz myśleć, że to ty dostałeś gorszy los, a twój współmałżonek trafił z tobą jackpot, wpadasz w duchowe nastawienie, które jest śmiertelnie niebezpieczne.

Joel Beeke: Zgadza się, zgadza się, to jest dokładnie tak. I to świetnie podsumowuje to, co William Gouge napisał w swojej słynnej książce Of Domesticall Duties (pol. O obowiązkach domowych), która stała się najsłynniejszą z dwudziestu dziewięciu książek, jakie purytanie napisali o małżeństwie. To klasyczne stwierdzenie, gdy mówi, że problem większości małżeństw, które nie są ukształtowane przez ewangelię, polega na tym, że zasiadasz w roli sędziego i oceniasz, jak druga osoba cię traktuje. A on w gruncie rzeczy mówi: wiesz co? To nie twoja sprawa. Twoją sprawą, Kevinie, i moją sprawą, jest kochać nasze żony tak, jak Chrystus umiłował kościół, bez względu na to, jak nas traktują, a ich sprawą jest okazywać nam szacunek i cześć, o której mówi List do Efezjan 5, bez względu na to, jak my traktujemy je. Nie mówię tu oczywiście o poważnym znęcaniu się – w takich sytuacjach trzeba szukać pomocy – ale mówię o tym nastawieniu, o tej postawie umysłu. Więc całkowicie się z tobą zgadzam. Tak jak ty czujesz się z Trishą, tak ja czuję, że zdecydowanie wygrałem na tej umowie z Mary. Nie ma co do tego wątpliwości. Mamy w naszej łazience tabliczkę, na której napisano, że naprawdę dobre małżeństwo to takie, w którym oboje partnerzy uważają, że wygrali na tej umowie – i nie chodzi tu o egoistyczne pobudki, tylko o wdzięczność. Uczysz się kochać, uczysz się cieszyć zaletami współmałżonka. A gdy to robisz, wady i słabości, które są przecież obecne, po prostu stają się bardzo małe.

To jak z lornetką – przybliżasz coś siedmiokrotnie. I właśnie to chcę robić z moją żoną: chcę przybliżyć siedmiokrotnie wszystkie jej zalety i widzieć je w powiększeniu. A gdy przychodzi do jej wad, odwracam lornetkę i widzę je bardzo, bardzo daleko, bo są naprawdę małe w porównaniu z tym wszystkim dobrym, co w niej jest.

Chciałbym dodać coś do tego, co powiedziałeś tak elokwentnie o przebaczeniu i pokucie – to bardzo ważne – ale można też dołożyć coś jeszcze do małżeństwa. Wracając znów do tej purytańskiej idei świętych nawyków, które umacniają małżeństwo ukształtowane przez ewangelię: w naszej holenderskiej kulturze, co pewnie jest już dość znane, niemal każda rodzina ma dłuższy czas kultu rodzinnego raz dziennie, zwykle po kolacji. Ale u nas jest to po każdym z trzech posiłków – na koniec posiłku wyciągamy Biblię i szybko przechodzimy przez pytania z przewodnika do kultu rodzinnego, może trzy minuty. Ale to małe, systematyczne kapanie przy śniadaniu, obiedzie i kolacji, a potem ja otwieram modlitwą, Mary ją zamyka – tego bym nie opuścił za nic na świecie. To nie jest tak, że codziennie napełnia mnie to ekscytacją, ale to znów to samo systematyczne kapanie środków łaski, dzięki któremu całe małżeństwo bardziej przyjmuje kształt ewangelii. Jeśli naprawdę nie mamy czasu, mówimy razem na głos Psalm 23, nawet w trakcie jedzenia, w te rzadkie chwile, gdy naprawdę nie mamy czasu otworzyć Biblii.

Kevin DeYoung: Ale nawet to, że mówicie Psalm 23 codziennie z żoną, to naprawdę ma moc.

Joel Beeke: Tak jest. A poza tym gorąco polecam w każdym małżeństwie – i robię to ze wszystkimi parami, którym prowadzę ślub – każdej nocy przed snem, albo o innej porze dnia, uklęknijcie przy łóżku, weźcie się za ręce i módlcie się na zmianę. Nie musi to trwać dwadzieścia, trzydzieści minut. Może to być pięć minut, ale pięć minut wylewania swojego serca według schematu ACTS: uwielbienie Boga (Adoration), wyznanie grzechu (Confession), dziękczynienie (Thanksgiving), a potem prośby (Supplication).

Uwielbiam słuchać, jak Mary się modli. Kobieca strona modlitwy jest po prostu wspaniała. A potem ja modlę się następnej nocy. Ona zawsze modli się w niedzielny wieczór, kiedy jestem zmęczony po głoszeniu, i modli się, przechodząc niejako przez treść kazań.

Kevin DeYoung: Ojej, jak to piękne.

Joel Beeke: Naprawdę, uwielbiam to. Bezcenne. I czuję, że to pomaga naszemu małżeństwu – każde małżeństwo ma swoje osobliwości – ale to pomaga naszemu małżeństwu trzymać się kursu ukształtowanego przez ewangelię, te małe, święte nawyki. Moi rodzice też robili podobne rzeczy. Jedną z nich, którą uważałem za naprawdę piękną, robił mój ojciec: za każdym razem, gdy wybieraliśmy się w rodzinną podróż, kiedy samochód był już załadowany, mówił: „Dzieci, wracamy jeszcze do domu”, klękaliśmy wszyscy razem, a on czytał Psalm 91 albo Psalm 121, zanim wyruszyliśmy, a potem się modlił. I czuliśmy realność tej ochrony ukształtowanej przez ewangelię, której potrzebujemy w podróży – że potrzebujemy Chrystusa wszędzie, dokądkolwiek jedziemy, także na wakacjach. Nie mówiło się tego wprost, ale się to czuło. Sądzę więc, że wyrabianie takich świętych nawyków czy dobrych tradycji, które codziennie przywracają nas do ewangelii, jest równie ważne.

Kevin DeYoung: Widzisz, u nas, zanim wsiądziemy do samochodu w rodzinną podróż, jest to naprawdę stresujące. I pewnie bywałem niecierpliwy – nie jestem w tym tak dobry jak twój ojciec czy ty. I pewnie zawsze jest tak: dlaczego zabieramy tyle rzeczy, a to ja pakuję wszystko, przechodzimy przez cały dom, kto zamknął drzwi... (w tym miejscu Joel Beeke wtrąca krótko: „A przecież my mamy tylko troje dzieci!") No i wsiadamy do piętnastoosobowego vana – choć już nie korzystamy z niego tak często, bo dzieci dorastają – ale wszyscy tam jesteśmy, wszyscy podekscytowani, ale i spięci. I wtedy myślę: pierwsze, co powinniśmy zrobić, to poprosić Pana o przebaczenie grzechów, które popełniliśmy podczas tego całego przygotowania. Nie powiem, że klękamy i mówimy psalm, ale: „Panie, pomóż nam teraz w tej podróży, daj nam bezpieczeństwo” – każda rodzina będzie miała swoje rytmy, trzeba znaleźć te, które działają.

Ale to, co chcesz pokazać żonie i rodzinie, to że – oprócz pedagogicznego nauczania – bycie chrześcijaninem to nie jest coś, co dosłownie „wkładamy jak garnitur” tylko w niedzielę, prawda? To jest to, kim jesteśmy. To, czego potrzebujemy. Potrzebujemy Jezusa. Potrzebujemy Słowa. Potrzebujemy Jego ochrony. I dlatego nawet coś tak prostego jak wyruszenie na rodzinną wycieczkę, gdy wszyscy z tyłu mnie słyszą, i prośba do Pana o błogosławieństwo, o czas, o podziękowanie za możliwość bycia razem –

Joel Beeke: Właśnie, właśnie. Więc im więcej mamy takich spontanicznych rzeczy obok świętych nawyków, tym lepiej to działa, bo kiedy masz już te nawyki, dużo łatwiej jest rozmawiać z dziećmi o Panu przy stole, bo jesteś do tego przyzwyczajony z kultu rodzinnego. To nie jest już nic wielkiego, po prostu naturalne. Albo jedziecie na tę wycieczkę i pięć mil dalej widzicie wypadek. Nie możecie się zatrzymać i pomóc – jest już karetka, nic tam po was. Po prostu odwracasz głowę i mówisz: „Dobrze, dzieci, módlmy się, módlmy się za tę parę” – i jedziecie dalej, a spoglądając w lusterko widzisz, że wszystkie dzieci modlą się razem z tobą. I w ten sposób uczysz je, że gdy ludzie mają kłopoty, my, jako rodzina ukształtowana przez ewangelię, modlimy się za nich. I wystarczy zrobić to raz czy dwa razy, żeby stało się to nawykiem.

I wtedy dzieci mówią: „Tato, czy nie powinniśmy się za nich pomodlić?”.

Kevin DeYoung: „Ależ tak, oczywiście” – właśnie miałem to powiedzieć. Zawsze jest nadzieja. I możecie zacząć

Wdrażanie kultu rodzinnego

Joel Beeke: już dziś, zaczynając od jednominutowego kultu rodzinnego. Pomódlcie się piętnaście sekund, przeczytajcie dwa wersety i powiedzcie dzieciom: zawiodłem w tym obszarze, proszę mi wybaczyć i proszę o współpracę, zacznę bardzo powoli i będę to stopniowo rozwijał. Przewodnik do kultu rodzinnego bardzo pomaga początkującym ojcom, bo podaje dwa, trzy zdania na temat głównych myśli danego rozdziału i pytanie na koniec – może ktoś z rodziny pomoże z jedną, dwiema myślami. I nie obwiniajcie się, jeśli kult rodzinny nie pójdzie dobrze.

Z żoną często mówiliśmy tak, gdy dzieci były jeszcze w domu, wieczorem, kładąc się spać: „Panie, proszę, przebacz nam te słabe wysiłki, jakie dziś podjęliśmy w kulcie rodzinnym. Przebacz nam. Pomóż nam jutro zrobić to lepiej, bardziej treściwie”.

A to jest tekst, który najczęściej podaję ojcom, którzy boją się zacząć albo czują ogromną winę, bo myślą, że jest już za późno. Po pierwsze, jeśli wszystkie wasze dzieci są już po ślubie i myślicie, że jest za późno – pamiętajcie, że możecie zrobić to samo z wnukami. I pamiętajcie ten tekst: „W ten sposób wynagrodzę wam lata zjedzone przez szarańczę [...], moje wielkie wojsko, które wysyłałem na was” (Jl 2:25). Zawsze jest nadzieja na powrót. Bóg jest Bogiem przebaczającym, Bogiem drugich szans.

Ale nie używajcie tego, że nie robiliście tego wcześniej, jako wymówki, by nie zrobić tego dziś wieczorem. Zacznijcie dziś i możecie potem powiedzieć żonie: „Słuchałem tego podcastu, słyszałem to kazanie i jestem przekonany, że to podstawowy obowiązek ojca – prowadzić rodzinę do tronu łaski każdego dnia i robić to wytrwale”, tak jak mówi Piąta Księga Mojżeszowa: „A te słowa, które ja dziś nakazuję tobie, będą w twoim sercu; i będziesz je często przypominał swoim synom [...], kładąc się i wstając” (Pwt 6:6–7) – to hebrajski idiom, który mówi: musisz robić to codziennie. Tak jak musisz codziennie jeść pokarm fizyczny, musisz codziennie karmić się pokarmem duchowym. Więc, ojcze, porozmawiaj z żoną, porozmawiaj z dziećmi, poproś je o pomoc. Zacznij od małych kroków i stopniowo buduj. Pan ci pomoże.

Nie nauczysz się prowadzić kultu rodzinnego, nie robiąc go – to jak próba nauczenia się pływać bez wchodzenia do wody. Trzeba być w wodzie. Więc proś Boga o pomoc, zacznij od małych kroków i po prostu rób te cztery rzeczy: krótka modlitwa, przeczytanie kilku wersetów, rozmowa z dziećmi – jedna, dwie myśli – i możecie skorzystać z przewodnika do kultu rodzinnego, żeby wam pomógł. A potem zaśpiewajcie hymn albo psalm – Psalm 118, werset 15, daje mandat do codziennego śpiewania w domu. I po prostu patrzcie, jak Bóg to rozwinie i wykorzysta w waszej rodzinie. Będziecie zachęceni na dłuższą metę. Chodzi tylko o to, żeby zacząć i uczynić z tego nawyk.

Więc gdy robicie to codziennie i nie opuszczacie żadnego dnia – co się dzieje, jeśli jednak opuścicie jakiś dzień, albo pomyślicie: jestem tak zmęczony, po prostu nie dam rady? Naprawdę nie dacie rady? Jezus Chrystus był naprawdę zmęczony, gdy niósł dla was krzyż, a mimo to się nie zatrzymał. Więc możecie zrobić pięciominutowy kult rodzinny dla waszej rodziny. Bóg wam pomoże.

Więc trwajcie w tym. Róbcie to nawet wtedy, gdy nie macie na to ochoty. A kiedy tego nie zrobicie, wasze dzieci same was zatrzymają i powiedzą: „Tato, przecież właśnie skończyliśmy kolację, dokąd idziesz? Czy jesteś chory, tato? Co się z tobą dzieje?”. I poczują się winne, że nie zbliżacie się do Boga. Będą was do tego mobilizować. To jest właśnie piękno kultu rodzinnego – cała rodzina uczy się jednoczyć wokół niego, kiedy już wyrobicie ten nawyk. Dzieci może wam nie powiedzą wprost: „Tato, kocham kult rodzinny”, ale jeśli robicie to z czułością, sadzając jedno dziecko na jednym kolanie, drugie na drugim, obejmując je ramionami, patrząc sobie w oczy, i robicie to tak jak mędrzec z Księgi Przysłów: „Zbliż się do mnie, synu mój, nauczę cię, dam ci rozeznanie” – jeśli robicie to z taką ojcowską miłością, wasza rodzina nauczy się to kochać i tego oczekiwać, a wy sami będziecie mieli poczucie spokoju sumienia, że jesteście prawdziwym ojcem dla swojej rodziny.

Kevin DeYoung: Zgadzam się. Sądzę, że to, co powiedziałeś o zaczynaniu od małego i akceptowaniu tego, że robi się coś konsekwentnie, krok po kroku, jest lepsze niż wielki, wspaniały plan, który w końcu wyciągasz – trzydziestominutowe nabożeństwo rodzinne, przechodzenie przez wszystkie etapy – robisz to raz i sam ciężar oraz bezwładność tego wszystkiego sprawiają, że się zatrzymuje. Lepiej zapytać po prostu: czy możesz przeczytać kilka wersetów? Czy możesz się pomodlić?

A do tego dochodzi jeszcze śpiew i wiele innych dobrych elementów. I jedną z wspaniałych rzeczy jest to, że istnieje mnóstwo dobrych materiałów dla dzieci w każdym wieku. Można sięgnąć po Ligonier albo Table Talk i coś przeczytać, można skorzystać z wielu dobrych materiałów, które sam masz, albo które ma RHB [Reformation Heritage Books]. Nasz przyjaciel Jason Helopoulos też ma swoje materiały. Jest po prostu mnóstwo rzeczy, z których ludzie mogą korzystać – choćby Największa historia. Biblijna książka opowieści, którą sam napisałem. Sądzę, że dla mężczyzny, który się z tym zmaga, ważne jest, by zapytać: co dokładnie jest dla mnie trudne? Bo dla jednych to poczucie, że nie są duchowo wykwalifikowani, by prowadzić – to jeden zestaw problemów do rozwiązania. Dla innych to poczucie, że życie jest tak chaotyczne. Jak w ogóle sprawić, żeby wszyscy usiedli razem? Ty jesteś tu dużo lepszym przykładem niż ja – i to nie jest fałszywa skromność – po prostu trudno nam wszystkim znaleźć się w tym samym miejscu o tej samej porze. Trzeba więc pomyśleć: kiedy mogę porozmawiać z dziećmi? Najlepiej, jeśli macie wspólny czas posiłku przez większość dni, ale jeśli dla niektórych musi to być pora snu, a dla innych rano – wy macie chyba nawyki obejmujące wszystkie te pory, przynajmniej gdy dzieci były jeszcze w domu, ale dla większości ludzi zaczyna się to raczej od pytania: kiedy znajdę czas, żeby porozmawiać z rodziną i spędzić choć kilka minut na modlitwie i sprawach Pana? Bo bez nawyku po prostu tego nie zrobicie. Ale ostatecznym celem nie jest to, żeby dziś postawić „ptaszka” w kwadraciku, że się udało – celem jest pielęgnowanie uczuć dla Chrystusa. Chodzi o wyrabianie tych wzorców. I o pokazanie własnej rodzinie, żonie i dzieciom, co jest najważniejsze.

Myślę o moich rodzicach, którzy – mój ojciec czytał Biblię niemal codziennie przy stole – i jestem pewien, że sami pierwsi wymieniliby wszystko, co mogli zrobić lepiej. A jednak, gdy o tym myślę, byli po prostu zwyczajnymi chrześcijańskimi rodzicami. I wiedziałem, że kochali Jezusa, kochali siebie nawzajem, kochali kościół i kochali nas.

I często mówię sobie i innym: jeśli potraficie wychować rodzinę tak, by wiedziała te cztery rzeczy – a to jest coś, czego się częściej doświadcza, niż czego się naucza wprost, a kult rodzinny jest tego częścią, utrwaloną w tych świętych nawykach – jeśli potraficie wychować rodzinę tak, by wiedziała, że mama i tata się kochają, kochają Jezusa, kochają kościół i kochają nas, to są cztery filary, których Pan zwykle używa, by zbudować mocny fundament.

Radzenie sobie z duchowym chłodem

Kevin DeYoung: Doświadczenie sezonów duchowego chłodu i oddalenia jest wspólne dla chrześcijan w całej historii kościoła. Jest tu wiele różnych czynników do rozważenia. Trzeba naprawdę dobrze znać daną osobę. I właśnie w tym purytanie byli tak dobrzy – byli lekarzami duszy. A lekarz ma wiele lekarstw. To zły lekarz, który mówi: „Nie muszę słuchać o twoim problemie”, tylko od razu wypisuje receptę: proszę, penicylina. Nie jesteśmy dobrymi lekarzami duszy, ani jako pastorzy, ani jako zwykli chrześcijańscy przyjaciele, jeśli myślimy, że mamy tylko jedną receptę: „czytaj więcej Biblii”, „rozmyślaj o usprawiedliwieniu”, „musisz być grzesznikiem”. Musimy znać własne serca i znać serca naszych ludzi, musimy być dobrymi przyjaciółmi i doradcami dla innych.

Jeśli więc ktoś czuje się oziębły i oddalony od Pana, trzeba mądrości, by rozeznać: czy być może w życiu tej osoby jest jakiś ukryty grzech? Warto o to zapytać, ale może to nie być prawdą. Spurgeon, na przykład, był znany z podatności na melancholię z różnych powodów. I czasem po prostu zdawał sobie sprawę, że potrzebuje dobrze się wyspać, potrzebuje ostrego morskiego wiatru na twarzy. Więc czasem chodzi o bardzo praktyczne rzeczy. Pamiętam ten słynny fragment D.A. Carsona, gdzie mówi: „Czasem najbardziej duchową rzeczą, jaką możesz zrobić, nie jest czuwanie i modlitwa przez całą noc, tylko po prostu dobre wyspanie się” – bo jesteśmy przecież istotami cielesnymi. Więc nie ma nic złego w pytaniu: czy dbasz o siebie? Czy śpisz? Czy jesz? Czy ćwiczysz? Czy nie siedzisz za dużo? Czy nie karmisz umysłu i serca wyłącznie oglądaniem Netflixa, a potem idziesz do Biblii – bo to jest kolejna rzecz.

Ktoś może czytać Biblię, powiedzmy trzy rozdziały każdego ranka, wiernie, ale robi to przez piętnaście minut, a przez pozostałe dziewięćdziesiąt pięć procent dnia karmi swoją duszę duchowym śmieciowym jedzeniem – i potem dziwi się, czemu to nie daje poczucia życia. Ale są też inne momenty w życiu, kiedy część dojrzałości polega właśnie na tym, żeby robić to, co słuszne, i czekać, aż nasze uczucia to dogonią.

To nie jest hipokryzja. Hipokryzja to udawanie kogoś, kim się nie jest. Dojrzałość oznacza czasem to, że nasze uczucia wysuwają się naprzód, a nasze nawyki, praktyki, podążają za nimi. Dzieje się tak często, gdy jesteśmy młodzi, dopiero poznajemy Pana, płoniemy, nasz umysł jest żywy, czujemy wielką intensywność uczuć dla Chrystusa, jesteśmy gdzieś na studiach, czytamy to wszystko i po raz pierwszy staje się to naprawdę „nasze” – ale to nie znaczy, że jesteś bardziej posłuszny czy dojrzały niż sześćdziesięciopięcioletni święty, choć być może czujesz więcej.

Są więc pory, kiedy uczucia wyprzedzają resztę naszej dojrzałości. A są też pory, kiedy jesteś dojrzałym, wiernym chrześcijaninem, a te uczucia zostają w tyle. I wtedy trzeba po prostu robić to, co słuszne, stawiać kolejny krok. Więc trzeba dużo mądrości, by rozeznać: czy to grzech? Czy to nawyki? Czy to sprawa cielesna, dbanie o siebie? Czy może to sezon, przez który Pan cię prowadzi, żeby nauczyć cię czegoś więcej o Nim samym, żeby wołać do Niego? I ostatnia rzecz, którą bym powiedział: nie skupiaj się na tym, czy czujesz chłód. Skup się na Chrystusie. Bo inaczej sami się wikłamy w węzły.

Rozumienie, co się dzieje w naszym sercu, jest ważne, ale ja często – docenisz to jako mieszkaniec Michigan, choć się stamtąd wyprowadziłem – posługuję się analogią wiary jako wychodzenia na staw na łyżwach, bo dorastałem, grając w hokeja na stawie, i uwielbiałem to. Bierzesz kij hokejowy i uderzasz nim w lód, bo czekasz: czy jest już zamarznięty, czy nie. Nie chcesz wychodzić, kiedy lód jest jeszcze zbyt cienki, więc wysyłasz najlżejszego z chłopaków jako pierwszego, rzucasz kamień. I często mówię: wiara jest jak jazda na łyżwach po lodzie – jeden z chłopaków jest pewny siebie, po prostu wyjeżdża, a inny stąpa na palcach, zdenerwowany. Celem jest mieć pewność i tę ufność. Ale co właściwie sprawia, że nie wpadasz do wody? To grubość lodu. To przedmiot twojej wiary. I to przez to, że masz pewność, iż ten lód cię utrzyma, w ogóle wychodzisz na niego. Więc tak, jeśli jeździsz po lodzie, to jest wiara w Chrystusa – to jest przedmiot twojej wiary. A jeśli czujesz, że brak ci pewności czy radości, wpatrywanie się cały czas we własne stopy i myślenie: dlaczego nie jestem tak pewny siebie albo tak radosny jak tamten człowiek – to prawdopodobnie nie jest najlepsza droga. Weź głęboki oddech, spójrz w dal, zobacz, co cię otacza, i ciesz się grubością lodu, który cię podtrzymuje. Myśl o przedmiocie swojej wiary – nie analizuj swojej wiary tak bardzo, żeby stracić z oczu Chrystusa.

Joel Beeke: Tak. To też bardzo dobra odpowiedź. Świetna. I oprócz tego wszystkiego, co powiedziałeś, spotykam całkiem sporo osób z naszego środowiska, które przeżywają coś podobnego. Staram się wtedy naprawdę słuchać i wypytywać: gdzie dokładnie czujesz ten chłód? Jak się czujesz wobec Jezusa Chrystusa? Jak się czujesz wobec grzechu? I czasem, w miarę zadawania pytań, staje się jaśniejsze, jakie są przyczyny leżące u podstaw. Wtedy staram się dać im książki albo artykuły, które dotyczą właśnie tego konkretnego braku. Na przykład, jeśli ktoś mówi: „Po prostu już nie jest tak, jak było kiedyś, czułem o wiele więcej miłości do Chrystusa, a teraz to jakby wygasało”, mówię: dobrze, oto książka Alexandra Grosse’a, purytanina, którą niedawno wydaliśmy, zatytułowana The Happiness of Enjoying and Making a True and Speedy Use of Christ (pol. Szczęście płynące z posiadania Chrystusa i szybkiego korzystania z Niego) – musisz przeczytać tę książkę. Albo: przeczytaj The Suffering Saviour (pol. Cierpiący Zbawiciel) F.W. Krummachera, która jest bardzo pełną uczucia książką o cierpieniach Chrystusa. Albo przeczytaj Ralpha Robinsona, Christ All in All (pol. Chrystus wszystkim we wszystkim). Albo czasem mówią po prostu: „Czuję, że moje sumienie jest znieczulone na grzech, cofam się, krok po kroku, oddalam od Chrystusa, coraz łatwiej ulegam grzechowi to tu, to tam”. Dobrze – przeczytaj The Mischief of Sin (pol. Zgubne skutki grzechu) Thomasa Watsona. Przeczytaj The Sinfulness of Sin (pol. Grzeszność grzechu) Ralpha Venninga. Przeczytaj The Evil of Evils (pol. Zło zła) Jeremiaha Burroughsa, który powiedział, że w jednej kropli grzechu jest więcej zła niż w najcięższym utrapieniu.

Zdobądź większe zrozumienie ogromu grzechu, żebyś uciekał do Chrystusa i naprawdę pojął, jak wielkie jest to, co On uczynił, gdy zechciał zbawić cię swoją krwią. I czasem, gdy podaje się właściwe książki – oczywiście każąc im też sprawdzać cytowane teksty w Piśmie, w miarę jak je czytają – widzę, że to naprawdę pomaga. Sam też to robię dla siebie, kiedy czuję, że może staję się nieco oziębły wobec Chrystusa – celowo wybieram wtedy książkę o pięknie, słodyczy i miłości Chrystusa. Dlatego właśnie przez ponad dwadzieścia pięć lat trzymałem przy łóżku Listy Samuela Rutherforda. Teraz z jakiegoś powodu już tego nie robię, ale przez ponad dwadzieścia pięć lat je tam trzymałem.

Jeśli kładłem się spać wieczorem i czułem się choć trochę zniechęcony, po prostu otwierałem jeden z tych listów. I zawsze mnie podnosił, znów pokazywał mi Chrystusa. Ta książka jest dla mnie naprawdę słodka. Więc korzystajcie z takich środków, które mogą wam pomóc w tych konkretnych obszarach, w których czujecie słabość.